आज विश्व वातावरण दिवस: नेपाल र विश्व सामु बढ्दो वातावरणीय चुनौती
समाचारदाता : गोपाल पौडेल
२०८३ जेठ २२ गते।
धराने मिडिया : आज जुन ५, विश्वभर विश्व वातावरण दिवस विभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाइँदै छ। वातावरण संरक्षण, जलवायु परिवर्तन नियन्त्रण, प्रदूषण न्यूनीकरण तथा जैविक विविधताको संरक्षणबारे जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले प्रत्येक वर्ष यो दिवस मनाइन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको पहलमा सन् १९७३ देखि विश्व वातावरण दिवस मनाउन थालिएको हो।
नेपालमा विश्व वातावरण दिवसको इतिहास
नेपालमा विश्व वातावरण दिवस सन् १९७० को दशकको अन्त्यतिरबाट औपचारिक रूपमा मनाउन थालिएको मानिन्छ। वन तथा वातावरण मन्त्रालय, स्थानीय तह, विद्यालय, विश्वविद्यालय, विभिन्न गैरसरकारी संस्था तथा समुदायस्तरका समूहहरूले वृक्षारोपण, सरसफाइ अभियान, जनचेतनामूलक र्याली तथा अन्तरक्रिया कार्यक्रम आयोजना गर्दै आएका छन्।
नेपालले वातावरण संरक्षणका क्षेत्रमा सामुदायिक वन कार्यक्रममार्फत अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै उदाहरणीय सफलता हासिल गरेको छ। देशको वन क्षेत्र विस्तार, वन्यजन्तु संरक्षण तथा स्थानीय समुदायको सहभागितामा आधारित प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनलाई नेपालको सकारात्मक उपलब्धिका रूपमा हेरिन्छ।
नेपालका प्रमुख वातावरणीय चुनौती
वातावरण संरक्षणमा केही सफलता हासिल भए पनि नेपाल अझै गम्भीर चुनौतीहरूसँग जुधिरहेको छ।
१. जलवायु परिवर्तनको प्रभाव
हिमालमा हिउँ पग्लिने दर बढ्नु, हिमताल विस्फोटको जोखिम, अनियमित वर्षा, खडेरी र बाढी-पहिरोका घटनामा वृद्धि हुनु जलवायु परिवर्तनका प्रत्यक्ष असर हुन्।
२. वायु प्रदूषण
विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकासहित प्रमुख शहरहरूमा वायु प्रदूषण गम्भीर समस्या बनेको छ। सवारीसाधनको धुवाँ, निर्माण कार्य, उद्योग तथा डढेलोका कारण वायु गुणस्तर बारम्बार अस्वस्थकर तहमा पुग्ने गरेको छ।
३. वन डढेलो
हरेक वर्ष सुख्खा मौसममा वन डढेलोका घटना बढिरहेका छन्। डढेलोले वनस्पति, वन्यजन्तु तथा स्थानीय समुदायको जीवनयापनमा प्रत्यक्ष असर पार्ने गरेको छ। जलवायु परिवर्तनले यस जोखिमलाई अझ बढाएको विज्ञहरूको भनाइ छ।
४. फोहोर व्यवस्थापन
शहरीकरण तीव्र रूपमा बढ्दै जाँदा फोहोर व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बनेको छ। प्लास्टिकजन्य फोहोर नदी, खोला र खुला क्षेत्रमा फाल्ने प्रवृत्तिले वातावरणीय प्रदूषण बढाइरहेको छ।
५. जैविक विविधताको संरक्षण
वन क्षेत्र विस्तार भए पनि अवैध वन फँडानी, प्राकृतिक बासस्थानको विनाश तथा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वले जैविक विविधता संरक्षणमा चुनौती थपेको छ।
विश्वको वर्तमान वातावरणीय अवस्था
विश्व अहिले जलवायु संकट, जैविक विविधता ह्रास र प्रदूषणको त्रिपक्षीय संकटसँग जुधिरहेको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार पछिल्ला ११ वर्ष इतिहासकै सबैभन्दा ताता वर्षहरूमा परेका छन्। विश्वभर खडेरी, अत्यधिक वर्षा, गर्मी लहर, समुद्री सतह वृद्धि तथा प्राकृतिक विपद्का घटनाहरू बढिरहेका छन्।
त्यस्तै, विश्वमा हरेक वर्ष ४० करोड टनभन्दा बढी प्लास्टिक उत्पादन हुने गरेको छ, जसको ठूलो हिस्सा वातावरणमा मिसिएर नदी, समुद्र तथा जीवजन्तुका लागि खतरा बनिरहेको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकायहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तन अब केवल वातावरणीय विषय मात्र नभई खाद्य सुरक्षा, स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विश्वव्यापी चुनौती बनेको छ।
सामूहिक प्रयासको आवश्यकता
विज्ञहरूका अनुसार वातावरण संरक्षणका लागि सरकार, निजी क्षेत्र र नागरिक सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ। वृक्षारोपण, प्लास्टिकको प्रयोग न्यूनीकरण, स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग, पानी तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण र दिगो विकासका अभ्यासहरूलाई प्राथमिकता दिन सके मात्र वातावरणीय संकटको सामना गर्न सकिन्छ।
विश्व वातावरण दिवसले हामी सबैलाई पृथ्वीको संरक्षण र भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित वातावरण निर्माणमा जिम्मेवार बन्ने सन्देश दिएको छ।
